Nền tảng pháp lý về Kiểm tra chất lượng (KTCL) hàng hóa nhập khẩu tại Việt Nam vừa chính thức lật sang một trang mới. Sự kết hợp giữa Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa sửa đổi 2025 (Luật số 78/2025/QH15) và văn bản hướng dẫn cốt lõi Nghị định số 37/2026/NĐ-CP đã xác lập một tư duy quản lý hoàn toàn khác biệt: Phân loại rủi ro định lượng.
Kể từ ngày 01/07/2026, khi các Bộ ngành đồng loạt áp dụng danh mục hàng hóa rủi ro mới (như Thông tư 36/2026/TT-BKHCN của Bộ KH&CN, Thông tư 27/2026/TT-BNNMT của Bộ NN&PTNT…), cục diện thông quan đã thay đổi hoàn toàn. Việc chuyển giao này đem lại sự minh bạch nhưng cũng đang đẩy không ít doanh nghiệp vào thế bị động với hàng loạt vướng mắc phát sinh tại cửa khẩu.
1. Diện Mạo Mới Của Hệ Thống KTCL: Ba Cấp Độ Rủi Rõ Ràng
Thay vì cơ chế quản lý dàn trải trước đây, khung pháp lý mới cô đọng toàn bộ hàng hóa lưu thông và xuất nhập khẩu vào 3 nhóm rủi ro dựa trên các chỉ số đo lường thực tế:
| Cấp độ rủi ro | Biện pháp kiểm soát điển hình | Tác động tới thông quan |
| Rủi ro Thấp | Chủ yếu áp dụng hậu kiểm, đơn giản hóa tối đa chứng từ. | Thông quan nhanh, xác suất kiểm tra hồ sơ thấp. |
| Rủi ro Trung bình | Đánh giá sự phù hợp, bắt buộc công bố hợp chuẩn/hợp quy. | Được đưa hàng về kho bảo quản để chờ lấy mẫu kiểm nghiệm. |
| Rủi ro Cao | Kiểm tra nghiêm ngặt tại cửa khẩu trước khi thông quan; kiểm sâu. | Hàng hóa phải có kết quả đạt tiêu chuẩn mới được giải phóng khỏi bãi cảng. |
Sự phân loại này giúp cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào những nhóm hàng có nguy cơ cao gây mất an toàn, nhưng lại đặt ra bài toán thích ứng cực kỳ nhanh cho bộ phận logistics của các doanh nghiệp.
2. Những “Điểm Nghẽn” Thực Tế Khiến Doanh Nghiệp Đau Đầu
Dù quy định mới mang tính tiến bộ, nhưng trong giai đoạn chuyển giao từ tháng 7/2026, các doanh nghiệp đang liên tiếp vấp phải 3 nhóm vướng mắc lớn:
❌ Sự nhập nhằng mã HS Code giữa danh mục rủi ro và thực tế gia công
Nhiều mặt hàng khi thay đổi sang danh mục rủi ro mới của năm 2026 đã có sự điều chỉnh về mã HS so với quy định cũ. Điển hình là các mặt hàng có mức độ chế biến khác nhau (như khoáng sản, nông sản sơ chế so với chế biến sâu). Khi có sự vênh nhau giữa mô tả hàng hóa của doanh nghiệp và danh mục hệ thống của các Bộ, hệ thống VNACCS sẽ tự động chặn tờ khai, buộc doanh nghiệp phải giải trình, làm kéo dài thời gian thông quan một cách đáng tiếc.
❌ Ách tắc tại khâu “Mang hàng về kho bảo quản”
Đối với hàng rủi ro trung bình, doanh nghiệp được phép xin mang hàng về kho riêng để chờ kiểm nghiệm. Tuy nhiên, vướng mắc lớn nhất hiện nay là nhiều tổ chức chứng nhận (được chỉ định) chưa kịp cập nhật hoặc gia hạn năng lực đánh giá theo chuẩn mới của các Thông tư vừa có hiệu lực từ 01/07/2026. Hàng hóa kéo về kho nằm chờ, nhưng không có đơn vị đủ thẩm quyền đến lấy mẫu, dẫn đến việc doanh nghiệp dễ bị quá hạn 15 ngày làm việc để nộp kết quả cho Hải quan.
❌ Rủi ro kép: Chất lượng lồng ghép Kiểm tra xuất xứ
Song song với việc siết chặt chất lượng, ngành Hải quan cũng tăng cường kiểm tra rủi ro gian lận xuất xứ đối với một số nhóm hàng trọng điểm. Hệ quả là một lô hàng vừa phải tuân thủ quy trình KTCL nhóm rủi ro trung bình/cao của Bộ chuyên ngành, vừa bị hệ thống Hải quan phân loại vào luồng Đỏ (kiểm hóa thực tế) do yếu tố xuất xứ. Doanh nghiệp phải gánh chịu chi phí nâng hạ container và đảo chuyển bãi tăng gấp đôi.
3. Khuyến Nghị Quy Trình Chủ Động Gỡ Vướng Cho Doanh Nghiệp
Để không bị rơi vào thế bị động và giảm thiểu tối đa chi phí phát sinh (DEM/DET), các doanh nghiệp cần tái cấu trúc quy trình nhập hàng theo lộ trình 3 bước chuẩn hóa dưới đây:
1.Rà soát danh mục rủi ro 2026 và Đối chiếu mã HS:Thực hiện trước khi ký kết hợp đồng thương mại.
Tuyệt đối không sử dụng các tài liệu, danh mục cũ của năm 2025. Bộ phận mua hàng và logistics phải phối hợp chặt chẽ, đối chiếu chính xác mô tả kỹ thuật của sản phẩm với cấu trúc phân loại rủi ro mới tại Thông tư 36/2026/TT-BKHCN hoặc Thông tư 27/2026/TT-BNNMT để định vị chính xác nghĩa vụ kiểm tra chuyên ngành.
2.Xác minh năng lực thực tế của Tổ chức giám định:Thực hiện trước khi hàng rời cảng đi.
Doanh nghiệp cần liên hệ trực tiếp với các trung tâm thử nghiệm (như Quatest hoặc các đơn vị được chỉ định tương đương) để kiểm tra xem giấy phép năng lực của họ đối với phân nhóm mặt hàng cụ thể theo luật mới còn hiệu lực hay không, tránh tình trạng hàng về kho nhưng “xếp xó” chờ đợi người đến lấy mẫu.
3.Sử dụng công cụ Xác định trước mã số (XĐTMS):Giải pháp phòng vệ tối ưu đối với mặt hàng nhạy cảm.
Với các mặt hàng mới, có kết cấu phức tạp hoặc nằm ở ranh giới giữa các nhóm rủi ro, doanh nghiệp nên chủ động nộp hồ sơ xin Xác định trước mã số lên Tổng cục Hải quan trước khi nhập khẩu hàng loạt. Văn bản phản hồi chính thức từ Tổng cục sẽ là căn cứ pháp lý vững chắc nhất, giúp loại bỏ hoàn toàn rủi ro tranh chấp mã số khi truyền tờ khai tại cửa khẩu.
Lời kết từ : Giai đoạn chuyển giao pháp lý luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro, nhưng cũng là cơ hội để các doanh nghiệp chuẩn hóa lại quy trình tuân thủ của mình. Đầu tư thời gian để nghiên cứu kỹ lưỡng Nghị định 37/2026/NĐ-CP và chủ động liên kết với các đơn vị Forwarder/Logistics uy tín chính là chiếc chìa khóa giúp chuỗi cung ứng của bạn vận hành thông suốt trong kỷ nguyên quản lý mới này.
